میدان هیپودروم استانبول؛ راهنمای جامع بازدید از قلب تاریخ بیزانس و عثمانی (1405)

آشنایی با میدان باستانی هیپودروم استانبول

میدان هیپودروم که در دوران معاصر بیشتر با نام میدان سلطان احمد شناخته می شود، در قلب منطقه تاریخی فاتح و در محله سلطان احمد استانبول قرار دارد. واژه هیپودروم از دو کلمه یونانی تشکیل شده است. کلمه هیپوس به معنای اسب و کلمه دروموس به معنای مسیر یا پیست است. بنابراین، هیپودروم به معنای پیست اسب دوانی یا میدان ارابه رانی است. این مکان در دوران امپراتوری روم و بیزانس، مرکز اصلی فعالیت های اجتماعی، سیاسی و ورزشی شهر قسطنطنیه بود. با قدم گذاشتن در این میدان وسیع، گویی به دل تاریخ سفر می کنید و می توانید شکوه و عظمت امپراتوری های گذشته را که روزگاری بر نیمی از جهان شناخته شده حکومت می کردند، تصور نمایید.

امروزه این میدان به عنوان یک فضای باز عمومی عمل می کند و گردشگران از سراسر جهان برای تماشای یادمان های باستانی باقی مانده از دوران شکوه قسطنطنیه به این مکان مراجعه می کنند. موقعیت استراتژیک این میدان در نزدیکی سایر جاذبه های کلیدی استانبول، آن را به نقطه شروعی ایده آل برای گشت و گذار در بخش تاریخی شهر تبدیل کرده است.

تاریخچه میدان هیپودروم در دوران روم و بیزانس

ساخت اولیه این میدان در سال 203 میلادی و به دستور امپراتور روم، سپتیمیوس سوروس، آغاز شد. در آن زمان، شهر استانبول امروزی وجود نداشت و به جای آن، شهری یونانی به نام بیزانتیوم در این منطقه قرار داشت. با این حال، شکل گیری واقعی و گسترش عظیم هیپودروم در سال 324 میلادی و توسط کنستانتین بزرگ صورت گرفت. زمانی که کنستانتین، بیزانتیوم را به عنوان پایتخت جدید امپراتوری روم شرقی انتخاب کرد و نام آن را به قسطنطنیه تغییر داد، هیپودروم را نیز به شدت گسترش داد تا بتواند نیازهای جمعیت رو به رشد پایتخت جدید را برآورده سازد.

در دوران بیزانس، مسابقات ارابه رانی در هیپودروم از اهمیت ویژه ای برخوردار بود و فراتر از یک سرگرمی ساده، به یک پدیده اجتماعی و سیاسی تبدیل شده بود. این مسابقات توسط چهار تیم یا جناح اصلی برگزار می شد که با رنگ های آبی، سبز، قرمز و سفید شناخته می شدند. به مرور زمان، جناح های آبی و سبز قدرت و نفوذ بیشتری پیدا کردند و طرفداران متعصب زیادی داشتند. رقابت بین این تیم ها گاهی چنان شدت می گرفت که به خشونت و درگیری های خیابانی منجر می شد و حتی امپراتوران نیز برای کسب محبوبیت یا کنترل اوضاع، مجبور بودند از یکی از این جناح ها حمایت کنند.

شورش نیکا؛ خونین ترین رویداد تاریخ هیپودروم

بدون شک، مشهورترین و تاریک ترین رویداد در تاریخ میدان هیپودروم، شورش نیکا در سال 532 میلادی است. این شورش خشونت آمیزترین قیام در تاریخ شهر قسطنطنیه بود که به نابودی بخش های وسیعی از شهر و مرگ ده ها هزار نفر انجامید. ریشه این شورش به دستگیری و محکومیت به اعدام تعدادی از اعضای جناح های آبی و سبز به جرم قتل بازمی گردد.

در جریان مسابقات ارابه رانی، طرفداران هر دو جناح که معمولاً با یکدیگر دشمنی خونی داشتند، خشم خود را نسبت به امپراتور ژوستینین اول متحد کردند و شروع به فریاد زدن شعار نیکا به معنای پیروز شو یا غلبه کن نمودند. این شورش به سرعت از میدان هیپودروم به سراسر شهر گسترش یافت. معترضین ساختمان های مهمی از جمله کلیسای ایاصوفیه دوم، دروازه Chalke و بخش هایی از کاخ امپراتوری را به آتش کشیدند.

ژوستینین که در آستانه فرار از شهر بود، با سخنرانی معروف و قاطع همسرش، تئودورا، که اعلام کرد بنفش (رنگ امپراتوری) شایسته ترین کفن است، از تصمیم خود منصرف شد. او دستور داد تا ژنرال های وفادار خود، بلیساریوس و موندوس، راه های خروجی هیپودروم را مسدود کنند. در نتیجه این تله مرگبار، حدود 30,000 تا 40,000 شورشی که در داخل میدان محبوس شده بودند، قتل عام شدند. این رویداد نقطه عطفی در تاریخ بیزانس بود و قدرت مطلق امپراتور را برای سال های متمادی تثبیت کرد.

میدان هیپودروم در دوران عثمانی

پس از فتح قسطنطنیه توسط سلطان محمد فاتح در سال 1453 میلادی، هیپودروم به تدریج اهمیت سابق خود را به عنوان یک مرکز ورزشی از دست داد. عثمانی ها علاقه ای به مسابقات ارابه رانی نداشتند و به جای آن، این فضا را که به ترکی استانبولی اتمیدانی (میدان اسب) نامیده می شد، برای اهداف دیگری مورد استفاده قرار دادند.

در دوران عثمانی، این میدان به محل برگزاری جشن های عمومی، مراسم مذهبی و بازی های سنتی سوارکاری مانند جیریت تبدیل شد. یکی از باشکوه ترین رویدادهایی که در این میدان برگزار شد، جشن ختنه شاهزادگان عثمانی بود. برای مثال، در سال 1582 میلادی، جشن ختنه فرزند مراد سوم به مدت چندین هفته در این میدان برگزار شد که شامل رژه های نظامی، نمایش های آکروباتیک، توزیع غذا و سرگرمی های عمومی بود. با این حال، به دلیل عدم نگهداری مناسب و همچنین غارت های پیشین، به ویژه توسط صلیبیون در جریان جنگ صلیبی چهارم در سال 1204 میلادی، بسیاری از ساختارهای اصلی میدان به مرور زمان تخریب یا ناپدید شدند.

آثار باستانی و یادمان های میدان هیپودروم

امروزه تنها چند اثر باستانی از دوران شکوه هیپودروم باقی مانده است که در امتداد محور مرکزی میدان (که در گذشته اسپینا نامیده می شد) قرار گرفته اند. این آثار عبارتند از:

ستون مار (ستون سرپنتین)

این ستون برنزی که از سه مار درهم تنیده تشکیل شده است، یکی از قدیمی ترین آثار باستانی موجود در استانبول است. این ستون در اصل در معبد آپولو در شهر دلفی یونان قرار داشت و به یادبود پیروزی متحدان یونانی بر امپراتوری هخامنشی در نبرد پلاته در سال 479 قبل از میلاد ساخته شده بود. گفته می شود که این ستون از ذوب کردن سلاح های برنزی به جا مانده از ارتش ایران ساخته شده است. کنستانتین بزرگ این ستون را در قرن چهارم میلادی به قسطنطنیه منتقل کرد. این ستون در ابتدا دارای سه سر مار بود که یک سه پایه طلایی را نگه می داشت، اما این سرها در طول قرن ها، احتمالاً در دوران عثمانی، شکسته و از بین رفتند. امروزه یکی از سرهای مار در موزه باستان شناسی استانبول نگهداری می شود.

اوبلیسک تئودوسیوس (ستون سنگی هرمی)

این ستون گرانیتی قرمز رنگ، در اصل در قرن پانزدهم قبل از میلاد و به دستور فرعون تحتمس سوم در معبد کارناک مصر ساخته شد. در سال 390 میلادی، امپراتور تئودوسیوس اول دستور داد تا این ستون به قسطنطنیه منتقل شود. انتقال و برپایی این ستون عظیم که حدود 3500 سال قدمت دارد، یک شاهکار مهندسی محسوب می شد و طبق نوشته های روی پایه آن، 32 روز طول کشید تا با استفاده از قرقره ها و نیروی کارگران روی پایه مرمرین خود نصب شود. پایه مرمرین این ستون دارای حکاکی ها و نقش برجسته های دقیقی است که صحنه هایی از مسابقات ارابه رانی، حضور امپراتور تئودوسیوس و درباریان را به تصویر می کشد و اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی آن دوران ارائه می دهد.

اوبلیسک دیواری (ستون کنستانتین هفتم)

این ستون که به نام اوبلیسک بافتنی نیز شناخته می شود، در قرن دهم میلادی و به دستور کنستانتین هفتم پورفیروژنیتوس ساخته شد. در گذشته، این ستون با صفحاتی از جنس برنز طلایی پوشانده شده بود که صحنه های پیروزی نظامی امپراتوران بیزانس را نشان می داد. متاسفانه، این تزئینات ارزشمند در جریان حمله و غارت صلیبیون در سال 1204 میلادی به طور کامل از بین رفتند و امروزه تنها هسته سنگی و آجری آن باقی مانده است.

فواره قیصر ویلهلم دوم (فواره آلمانی)

این فواره زیبا و متمایز، هدیه ای از سوی امپراتور آلمان، ویلهلم دوم، به سلطان عبدالحمید دوم بود که در سال 1898 میلادی و به مناسبت بازدید امپراتور آلمان از استانبول ساخته شد. این فواره که در ضلع شمالی میدان قرار دارد، نمونه ای از معماری نئو بیزانس است و دارای یک گنبد هشت ضلعی می باشد. داخل گنبد با موزاییک های طلایی رنگ و طرح های هندسی زیبا تزئین شده است. روی دیوارهای داخلی، مدال هایی با خطاطی عربی وجود دارد که حروف اول نام سلطان عبدالحمید دوم و ویلهلم دوم را در هم آمیخته و نمادی از روابط دوستانه و اتحاد میان دو امپراتوری در آن دوره تاریخی محسوب می شود.

معماری و ابعاد میدان هیپودروم

میدان هیپودروم در اوج شکوه خود، به شکل یک مستطیل کشیده با یک انتهای نیم دایره ای (که به آن اسپندون می گفتند) طراحی شده بود. ابعاد این میدان حدود 450 متر طول و 130 متر عرض داشت که مساحتی بسیار وسیع را پوشش می داد. تخمین زده می شود که این میدان گنجایش حدود 70,000 تا 100,000 تماشاگر را داشته است که برای جمعیت آن دوران، عددی خیره کننده محسوب می شد.

در مرکز میدان، دیواره ای طولانی به نام اسپینا قرار داشت که یادمان هایی مانند اوبلیسک ها و ستون مار روی آن نصب شده بودند. ارابه ها باید به دور این اسپینا می چرخیدند. یکی از ویژگی های بارز معماری هیپودروم، وجود یک اتاقک ویژه به نام کاتیسیما بود. این اتاقک، جعبه امپراتوری بود که مستقیماً به کاخ بزرگ قسطنطنیه متصل می شد. این طراحی به امپراتور اجازه می داد تا بدون اینکه در میان جمعیت انبوه قرار گیرد، مسابقات را تماشا کند و در صورت بروز خطر، به سرعت و از طریق یک گذرگاه اختصاصی به امنیت کاخ پناه ببرد.

جاذبه های گردشگری اطراف میدان هیپودروم

میدان هیپودروم در قلب منطقه تاریخی استانبول واقع شده و در فاصله ای بسیار نزدیک به بسیاری از جاذبه های گردشگری مهم شهر قرار دارد. بازدیدکنندگان می توانند به راحتی و با پیاده روی کوتاه، از مکان های زیر نیز دیدن کنند:

راهنمای عملی بازدید از میدان هیپودروم در سال 1405

برای برنامه ریزی یک بازدید لذت بخش و بدون دغدغه از میدان هیپودروم، توجه به نکات کاربردی زیر که برای سال 1405 به روز رسانی شده اند، توصیه می شود:

آدرس و موقعیت مکانی

میدان هیپودروم در محله سلطان احمد، منطقه فاتح، در بخش اروپایی استانبول واقع شده است. این منطقه به عنوان قلب تاریخی شهر شناخته می شود و دسترسی به آن بسیار ساده است.

نحوه دسترسی

بهترین و راحت ترین راه برای رسیدن به میدان هیپودروم، استفاده از تراموای خط T1 است. شما باید در ایستگاه سلطان احمد پیاده شوید. به محض خروج از ایستگاه، میدان هیپودروم و فواره آلمانی در مقابل شما قرار دارند. همچنین این میدان در فاصله پیاده روی کوتاهی از مناطق امین اونو و سیرکجی قرار دارد و می توان با پیاده روی از آن مناطق نیز به میدان رسید.

ساعات بازدید و هزینه ورودی

میدان هیپودروم یک فضای باز عمومی است و هیچ گونه محدودیت زمانی برای ورود به آن وجود ندارد. این میدان 24 ساعت شبانه روز و 7 روز هفته در تمام ایام سال باز است. مهم تر از آن، بازدید از میدان هیپودروم و تماشای آثار باستانی موجود در آن کاملاً رایگان است و نیازی به خرید بلیط یا پرداخت هیچ گونه هزینه ای نیست.

بهترین زمان بازدید

میدان هیپودروم در طول روز، به ویژه در فصل های پر گردشگر، شلوغ است. اگر می خواهید از ازدحام جمعیت دوری کنید و عکس های بهتری بدون حضور افراد زیاد در پس زمینه ثبت نمایید، بهتر است صبح زود (حدود ساعت 8 صبح) یا اواخر بعد از ظهر از این میدان بازدید کنید. فصل های بهار (فروردین تا خرداد) و پاییز (شهریور تا آبان) به دلیل آب و هوای معتدل و مطبوع، بهترین زمان برای سفر به استانبول و پیاده روی در این میدان تاریخی هستند.

پرسش های متداول

جمع بندی

میدان هیپودروم استانبول فراتر از یک میدان ساده، گنجینه ای زنده از تاریخ و فرهنگ است. این مکان که روزگاری قلب تپنده امپراتوری های روم و بیزانس بود، امروزه نیز با آثار باستانی و معماری چشم نوازش، بازدیدکنندگان را مجذوب خود می کند. اهمیت هیپودروم در تاریخ نه تنها به خاطر مسابقات پرشور ارابه رانی و گردهمایی های باشکوهش بوده، بلکه به دلیل نقش پررنگی است که در تحولات سیاسی و اجتماعی، از جمله شورش های بزرگ، ایفا کرده است. با بازدید از این میدان، شما فرصتی پیدا می کنید تا در فضایی رایگان و در دسترس، ردپای سه امپراتوری بزرگ را در کنار یکدیگر مشاهده کنید و درکی عمیق تر از لایه های تاریخی استانبول به دست آورید.