درماتیت یا اگزما اصطلاحی کلی برای توصیف التهاب پوست است که با علائمی مانند خارش شدید، قرمزی، خشکی، تورم و پوسته ریزی همراه می شود. این عارضه واگیردار نیست اما انواع مختلفی دارد از جمله درماتیت آتوپیک، تماسی، سبورئیک و دیس هیدروتیک که هر کدام علل و الگوهای درمانی متفاوتی دارند. مدیریت موفق این بیماری نیازمند شناسایی محرک ها، ترمیم مداوم سد دفاعی پوست و استفاده هدفمند از درمان های موضعی یا سیستمیک تحت نظارت پزشک است.
درماتیت چیست و چرا به وجود می آید؟
درماتیت در واقع یک اصطلاح چتر پزشکی است که به گروهی از بیماری های التهابی پوست اشاره دارد. این التهاب معمولاً در لایه بیرونی پوست یعنی اپیدرم رخ می دهد و باعث اختلال در عملکرد طبیعی سد دفاعی پوست می شود. وقتی سد دفاعی پوست تضعیف می گردد، رطوبت داخلی پوست تبخیر شده و عوامل محرک، آلرژن ها و میکروارگانیسم ها به راحتی به لایه های عمقی تر نفوذ می کنند. این نفوذ باعث فعال شدن سیستم ایمنی و آزادسازی سیتوکین های التهابی می شود که نتیجه آن ظهور علائم بالینی مانند خارش، قرمزی و تورم است.
برخلاف باور عمومی، درماتیت به هیچ وجه واگیردار نیست و نمی تواند از طریق تماس فیزیکی از فردی به فرد دیگر منتقل شود. با این حال، تاثیر این بیماری بر کیفیت زندگی افراد می تواند بسیار قابل توجه باشد، زیرا خارش مزمن و ضایعات پوستی قابل مشاهده اغلب منجر به اختلال در خواب، کاهش اعتماد به نفس و افزایش سطح استرس می گردد.
بررسی جامع انواع درماتیت و ویژگی های بالینی هر کدام
شناخت دقیق انواع درماتیت اولین و مهم ترین گام در مسیر کنترل و درمان این عارضه است. هر یک از این انواع الگوی توزیع ضایعات، محرک های اختصاصی و رویکرد درمانی منحصر به فرد خود را دارند.
درماتیت آتوپیک (اگزمای آتوپیک)
درماتیت آتوپیک شایع ترین و مزمن ترین شکل اگزما است که اغلب ریشه ژنتیکی دارد. این بیماری معمولاً در دوران شیرخوارگی یا اوایل کودکی آغاز می شود، هرچند ممکن است در بزرگسالی نیز ادامه یابد یا برای اولین بار ظاهر گردد. افراد مبتلا به این نوع درماتیت اغلب دارای سابقه خانوادگی بیماری های آتوپیک مانند آسم، رینیت آلرژیک (تب یونجه) یا خود اگزما هستند که به این پدیده رژه آتوپیک گفته می شود.
علائم اصلی شامل خشکی شدید پوست، خارش غیرقابل کنترل و ضایعات اگزماتوز قرمز رنگ است. در نوزادان، ضایعات بیشتر در صورت و پوست سر دیده می شود. در کودکان بزرگتر و بزرگسالان، این ضایعات تمایل دارند در نواحی خمشی بدن مانند چین های داخلی آرنج، پشت زانوها، گردن و مچ دست ها و پاها متمرکز شوند. خاراندن مکرر این نواحی منجر به لیکنیفیکاسیون یا ضخیم شدن و تیرگی پوست می گردد.
درماتیت تماسی
درماتیت تماسی زمانی رخ می دهد که پوست در اثر تماس مستقیم با یک ماده خارجی دچار التهاب شود. این نوع درماتیت به دو دسته اصلی تقسیم می گردد که مکانیسم ایجاد آن ها کاملاً متفاوت است.
درماتیت تماسی تحریکی
این شکل از درماتیت شایع ترین نوع درماتیت تماسی است و حدود هشتاد درصد موارد را تشکیل می دهد. در این حالت، سیستم ایمنی بدن درگیر نیست، بلکه ماده محرک به طور مستقیم به ساختار فیزیکی و شیمیایی سد دفاعی پوست آسیب می رساند. شدت واکنش به غلظت ماده محرک و مدت زمان تماس بستگی دارد. مواد شوینده قوی، حلال های صنعتی، اسیدها، بازها، و حتی تماس مکرر با آب و اصطکاک فیزیکی از عوامل اصلی ایجاد کننده این نوع درماتیت هستند.
درماتیت تماسی آلرژیک
درماتیت تماسی آلرژیک یک واکنش حساسیت تاخیری (نوع چهارم) است. در این حالت، سیستم ایمنی بدن یک ماده بی خطر را به عنوان یک تهدید شناسایی کرده و علیه آن پاسخ ایمنی ایجاد می کند. این واکنش ممکن است بیست و چهار تا هفتاد و دو ساعت پس از تماس با ماده آلرژن ظاهر شود. شایع ترین آلرژن ها شامل فلز نیکل (موجود در زیورآلات و سگک کمربند)، عطرها و مواد معطر موجود در محصولات آرایشی و بهداشتی، مواد نگهدارنده، لاتکس، و گیاهانی مانند پیچک سمی هستند. پس از حساس شدن، حتی مقادیر بسیار ناچیز از ماده می تواند باعث شعله ور شدن مجدد علائم شود.
درماتیت سبورئیک
درماتیت سبورئیک یک بیماری التهابی مزمن و عودکننده است که عمدتاً نواحی از پوست را که دارای غدد چربی (سباسه) فعال هستند درگیر می کند. این نواحی شامل پوست سر، ابروها، چین های کنار بینی، پشت گوش ها و ناحیه مرکزی قفسه سینه می شوند. در نوزادان، این عارضه به نام کلاه گهواره شناخته می شود و معمولاً تا چند ماهگی خودبه خود برطرف می گردد.
اگرچه علت دقیق این بیماری کاملاً مشخص نیست، اما رشد بیش از حد نوعی مخمر طبیعی روی پوست به نام مالاسزیا نقش کلیدی در پاتوژنز آن دارد. این مخمر از چربی های ترشح شده توسط پوست تغذیه می کند و محصولات جانبی متابولیک آن باعث تحریک و التهاب پوست در افراد مستعد می شود. عواملی مانند استرس، تغییرات آب و هوا، و نقص در سیستم ایمنی می توانند شدت علائم را افزایش دهند.
درماتیت دیس هیدروتیک (پومفولیکس)
درماتیت دیس هیدروتیک که با نام پومفولیکس نیز شناخته می شود، نوعی اگزمای خاص است که با ظهور ناگهانی تاول های ریز، عمقی و پر از مایع شفاف در کف دست ها، کف پاها و کناره های انگشتان مشخص می شود. این تاول ها معمولاً با خارش یا سوزش بسیار شدیدی همراه هستند. پس از خشک شدن تاول ها، پوست ناحیه دچار ترک خوردگی، پوسته ریزی و درد می شود. استرس، تعریق بیش از حد، و تماس با فلزاتی مانند نیکل یا کبالت از عوامل تشدید کننده این عارضه هستند.
درماتیت نومولار (اگزمای سکه ای)
همانطور که از نام درماتیت سکه ای پیداست، این نوع درماتیت با ضایعاتی به شکل سکه یا دایره های کوچک روی پوست ظاهر می شود. این لکه ها معمولاً قرمز، متورم، به شدت خارش دار و دارای پوسته یا ترشح هستند. این عارضه بیشتر در بزرگسالان مسن تر و در نواحی اندام تحتانی (پاها)، دست ها و تنه دیده می شود. خشکی شدید پوست و آسیب های قبلی به پوست (مانند نیش حشرات یا سوختگی) می توانند زمینه ساز بروز آن باشند.
نورودرماتیت (لیکن سیمپلکس مزمن)
نورودرماتیت یک چرخه معیوب از خارش و خاراندن است. این عارضه معمولاً با یک خارش موضعی آغاز می شود که فرد را وادار به خاراندن مکرر آن ناحیه می کند. این خاراندن مداوم و مزمن باعث ضخیم شدن، سفت شدن و تیره شدن پوست (لیکنیفیکاسیون) می شود. پوست ضخیم شده خود به شدت خارش دار است و این چرخه را ادامه می دهد. نواحی شایع درگیری شامل پشت گردن، مچ پا، ساعد و ناحیه تناسلی است. استرس و اضطراب نقش مهمی در تشدید این چرخه دارند.
درماتیت استازی (وریدی)
درماتیت استازی که به آن اگزمای وریدی نیز گفته می شود، مستقیماً به مشکلات گردش خون در اندام تحتانی مرتبط است. در افرادی که دچار نارسایی وریدی یا واریس هستند، دریچه های لانه کبوتری در رگ های پا به درستی عمل نمی کنند و خون در سیاهرگ های پا تجمع می یابد. این افزایش فشار باعث نشت مایع و گلبول های قرمز از مویرگ ها به بافت های اطراف می شود. تجمع آهن ناشی از تجزیه گلبول های قرمز (هموسیدرین) باعث تغییر رنگ قهوه ای یا بنفش پوست ساق پا می شود. این ناحیه متورم، قرمز، خارش دار و مستعد ایجاد زخم های وریدی است.
درماتیت پریورال
درماتیت پریورال یک عارضه التهابی است که به صورت برجستگی های ریز قرمز رنگ، شبه جوش یا پوسته ریزی در اطراف دهان، بینی و گاهی اطراف چشم ها ظاهر می شود. یک ویژگی مشخصه این بیماری وجود یک حاشیه باریک از پوست سالم و درگیر نشده دقیقاً در مجاورت لب ها است. این عارضه در زنان جوان شایع تر است و استفاده طولانی مدت از کرم های کورتیکواستروئید موضعی قوی روی صورت، یکی از مهم ترین عوامل تحریک کننده آن محسوب می شود.
درماتیت هرپتی فرمیس
درماتیت هرپتی فرمیس یک تاول پوستی خارش دار و مزمن است که به طور مستقیم با حساسیت به گلوتن مرتبط است و در واقع تظاهر پوستی بیماری سلیاک محسوب می شود. ضایعات معمولاً به صورت گروهی از تاول های ریز و شدیداً خارش دار روی آرنج ها، زانوها، باسن و پوست سر ظاهر می شوند. تشخیص این عارضه معمولاً با بیوپسی پوست و مشاهده رسوبات IgA در نوک پاپی های درم تأیید می شود. درمان اصلی و قطعی این نوع درماتیت، رعایت دقیق رژیم غذایی فاقد گلوتن است.
| نوع درماتیت | نواحی شایع درگیری | علائم بالینی برجسته | علل و محرک های اصلی |
|---|---|---|---|
| آتوپیک | صورت، گردن، چین های آرنج و زانو | خشکی شدید، خارش مزمن، قرمزی، ضخیم شدن پوست | ژنتیک، نقص سد دفاعی پوست، آلرژن ها |
| تماسی تحریکی | دست ها و نواحی در تماس با ماده | سوزش، قرمزی، ترک خوردگی، پوسته ریزی | مواد شوینده، حلال ها، اصطکاک، آب مکرر |
| تماسی آلرژیک | محل تماس (ممکن است گسترش یابد) | خارش شدید، تورم، تاول های ریز، قرمزی | نیکل، عطرها، لاتکس، مواد نگهدارنده |
| سبورئیک | پوست سر، ابرو، کنار بینی، قفسه سینه | پوسته های چرب زرد یا سفید، قرمزی، خارش | قارچ مالاسزیا، ترشح چربی، استرس، ژنتیک |
| دیس هیدروتیک | کف دست، کف پا، کناره های انگشتان | تاول های ریز عمقی و شفاف، خارش شدید، ترک | استرس، تعریق، حساسیت به فلزات، رطوبت |
| نومولار (سکه ای) | پاها، دست ها، تنه | ضایعات دایره ای شکل، خارش، ترشح یا پوسته | خشکی شدید پوست، آسیب های قبلی پوست |
| نورودرماتیت | پشت گردن، مچ پا، ساعد | پلاک های ضخیم و چرمی مانند، خارش شدید | چرخه خارش و خاراندن، استرس، اضطراب |
| استازی (وریدی) | ساق پا و مچ پا | تورم، تغییر رنگ قهوه ای، خارش، زخم | نارسایی وریدی، واریس، تجمع مایع در بافت |
| پریورال | اطراف دهان، بینی و چشم | برجستگی های ریز قرمز، پوسته ریزی، سوزش | کورتیکواستروئیدهای موضعی، محصولات آرایشی |
| هرپتی فرمیس | آرنج، زانو، باسن، پوست سر | تاول های گروهی، خارش و سوزش بسیار شدید | حساسیت به گلوتن (بیماری سلیاک) |
علل زمینه ای و عوامل تشدید کننده درماتیت
اگرچه علت دقیق هر نوع درماتیت ممکن است متفاوت باشد، اما چندین عامل مشترک در شروع یا تشدید این بیماری ها نقش دارند. درک این عوامل به مدیریت بهتر بیماری کمک می کند.
- عوامل ژنتیکی: جهش در ژن فیلاگرین که پروتئینی مسئول حفظ سد دفاعی پوست است، در بسیاری از موارد درماتیت آتوپیک دیده می شود.
- اختلال در سیستم ایمنی: پاسخ بیش از حد فعال سیستم ایمنی به محرک های محیطی منجر به التهاب می شود.
- عوامل محیطی: آب و هوای سرد و خشک، رطوبت پایین، و تغییرات ناگهانی دما می توانند رطوبت پوست را کاهش داده و علائم را بدتر کنند.
- عوامل شغلی: مشاغلی که نیاز به شستن مکرر دست ها یا تماس با مواد شیمیایی دارند (مانند کادر درمان، آرایشگران و نظافتچی ها) خطر ابتلا به درماتیت تماسی را به شدت افزایش می دهند.
- عوامل روانی: استرس و اضطراب می توانند به عنوان یک محرک قوی عمل کرده و باعث شعله ور شدن ناگهانی علائم درماتیت شوند.
- تغییرات میکروبیوم پوست: کلونیزاسیون باکتری استافیلوکوکوس اورئوس روی پوست آسیب دیده می تواند التهاب را تشدید کرده و درمان را دشوارتر کند.
روش های تشخیص دقیق توسط متخصص پوست
تشخیص درماتیت عمدتاً بر اساس معاینه بالینی و بررسی سابقه پزشکی بیمار انجام می شود. پزشک متخصص پوست با بررسی الگوی توزیع ضایعات، شکل ظاهری آن ها و زمان بروز علائم، می تواند نوع درماتیت را مشخص کند. با این حال، در موارد پیچیده یا برای رد سایر بیماری ها، ممکن است آزمایش های تکمیلی ضروری باشد.
آزمایش پچ تست (Patch Test) استاندارد طلایی برای تشخیص درماتیت تماسی آلرژیک است. در این آزمایش، مقادیر کمی از آلرژن های رایج روی پشت بیمار قرار داده شده و پس از 48 تا 96 ساعت واکنش پوستی بررسی می شود. در مواردی که تشخیص قطعی نباشد، بیوپسی پوست می تواند به تمایز درماتیت از سایر بیماری ها مانند پسوریازیس یا قارچ پوستی کمک کند. همچنین، آزمایش خون برای اندازه گیری سطح ایمونوگلوبولین E (IgE) یا تست های آلرژی غذایی ممکن است در موارد خاص درماتیت آتوپیک درخواست شود.
راهکارهای درمانی و مدیریتی درماتیت
درمان درماتیت یک رویکرد چندجانبه است که شامل پرهیز از محرک ها، ترمیم سد دفاعی پوست و کنترل التهاب می شود. انتخاب روش درمانی به نوع درماتیت، شدت علائم و سن بیمار بستگی دارد.
درمان های دارویی و موضعی
کورتیکواستروئیدهای موضعی خط اول درمان برای کاهش التهاب و خارش در اکثر انواع درماتیت هستند. قدرت این داروها از ملایم تا بسیار قوی متغیر است و پزشک بر اساس ناحیه درگیر و شدت بیماری، مناسب ترین آن را تجویز می کند. استفاده طولانی مدت از کورتون های قوی بدون نظارت پزشک می تواند منجر به عوارضی مانند نازک شدن پوست (آتروفی) و ایجاد رگ های خونی سطحی شود.
برای نواحی حساس مانند صورت و چین های پوستی، یا برای استفاده طولانی مدت، مهارکننده های موضعی کلسینورین (مانند تاکرولیموس و پیمکرولیموس) گزینه های مناسبی هستند زیرا باعث نازک شدن پوست نمی شوند. برای درماتیت آتوپیک خفیف تا متوسط، پمادهای مهارکننده PDE4 مانند کریسابورول نیز تأیید شده اند. در موارد شدید و مقاوم به درمان، ممکن است نیاز به فتوتراپی (نوردرمانی با اشعه ماوراء بنفش B باند باریک) یا داروهای سیستمیک مانند متوترکسات، سیکلوسپورین، داروهای بیولوژیک (مانند دوپیلوماب) و مهارکننده های JAK باشد.
مراقبت های خانگی و ترمیم سد دفاعی پوست
مهم ترین رکن درمان درماتیت، استفاده منظم و فراوان از نرم کننده ها (امولینت ها) است. این محصولات رطوبت را در پوست حبس کرده و سد دفاعی را ترمیم می کنند. بهترین زمان استفاده از نرم کننده، بلافاصله پس از حمام و زمانی است که پوست هنوز کمی مرطوب است (روش soak and seal). محصولاتی که حاوی سرامید، اسید هیالورونیک، گلیسیرین یا وازلین هستند، بیشترین اثربخشی را دارند.
استحمام باید با آب ولرم (نه داغ) و به مدت کوتاه (حداکثر ده تا پانزده دقیقه) انجام شود. استفاده از پاک کننده های غیرصابونی و ملایم (سیندت) به جای صابون های قلیایی معمولی ضروری است. پوشیدن لباس های نخی و گشاد و اجتناب از پارچه های پشمی یا الیاف مصنوعی زبر می تواند از تحریک مکانیکی پوست جلوگیری کند. استفاده از دستگاه بخور در فصول سرد سال نیز به حفظ رطوبت محیط و پوست کمک می کند.
پرسش های متداول
آیا درماتیت به طور کامل و دائمی درمان می شود؟
بسیاری از انواع درماتیت، به ویژه درماتیت آتوپیک و سبورئیک، ماهیت مزمن و عودکننده دارند. هدف اصلی درمان، کنترل علائم، کاهش تعداد دفعات عود و حفظ کیفیت زندگی است. با این حال، درماتیت تماسی با حذف کامل ماده محرک یا آلرژن، اغلب به طور کامل و دائمی بهبود می یابد.
تفاوت اصلی بین درماتیت و پسوریازیس چیست؟
اگرچه هر دو بیماری باعث قرمزی و پوسته ریزی می شوند، اما ضایعات پسوریازیس معمولاً ضخیم تر، با حاشیه مشخص تر و دارای پوسته های نقره ای رنگ هستند و بیشتر در نواحی بازو، زانو و پوست سر دیده می شوند. درماتیت معمولاً خارش شدیدتری دارد، ضایعات آن مرزهای نامشخص تری دارند و پوسته ها معمولاً ریزتر و چرب تر هستند.
آیا رژیم غذایی بر درماتیت آتوپیک تاثیر دارد؟
رژیم غذایی تنها در صورتی بر درماتیت آتوپیک تاثیر دارد که فرد به یک ماده غذایی خاص آلرژی اثبات شده داشته باشد. حذف خودسرانه مواد غذایی بدون مشورت با پزشک یا انجام تست های آلرژی معتبر، نه تنها کمکی نمی کند بلکه ممکن است منجر به سوءتغذیه، به ویژه در کودکان در حال رشد، شود.
آیا استفاده از کورتون موضعی باعث نازک شدن پوست می شود؟
استفاده صحیح و کوتاه مدت از کورتیکواستروئیدهای موضعی با قدرت مناسب، تحت نظارت پزشک، ایمن است. نازک شدن پوست (آتروفی) معمولاً عارضه استفاده طولانی مدت، مکرر و بدون تجویز از کورتون های بسیار قوی، به ویژه در نواحی با پوست نازک مانند صورت و کشاله ران است.
نظرات
هنوز نظری برای این مطلب ثبت نشده است.